Το παρακάτω κείμενο είναι μια περιήγηση της Δονούσας όπως την είδε και δημοσίευσε το 2000 η Ολυμπιακή Αεροπλοΐα στο περιοδικό της ΑΡΧΙΠΕΛΑΓΟΣ. Το donoussa.net ευχαριστεί τον συντάκτη του κειμένου για την άδεια αναδημοσίευσης του σεβόμενοι την επιθυμία του για διατήρηση της ανωνυμίας του.

ΔΟΝΟΥΣΑ: ΣΤΟΝ ΧΟΡΟ ΤΩΝ ΚΥΚΛΑΔΩΝ "Τούτος ο τόπος είν' ένας βράχος σα σπαθί κοφτερό που σοφός ο καιρός θα τον κάνει τραγούδι μια μέρα"1 Στη Δονούσα, το καράβι της γραμμής σε φέρνει συνήθως νύχτα. Τα φώτα στα σπίτια λιγοστά, μα τ' αστέρια στον ουρανό αμέτρητα. Στο λιμάνι, σε περιμένει όλο το νησί - ακόμα κι αν δεν σε ξέρει κανείς. Ο ερχομός του καραβιού εδώ είναι σχεδόν γιορτή. Μέσα στη νύχτα, δεν ξέρεις που έχεις έρθει. Το πρώτο που σε νοιάζει είναι να βρεις ένα κατάλυμα να ξεκουραστείς. Τα λευκά και δροσερά λιτά δωμάτια, πολλά. Όμως πολλοί και αυτοί που αγαπούν το νησί - πάντα φεύγουν μα πάντα ξαναγυρνούν. Έτσι, αν πρόκειται να έρθεις στη Δονούσα καλοκαίρι, καλό είναι να προνοήσεις, αρκετό καιρό πριν, να κρατήσεις τηλεφωνικώς δωμάτιο. Με το πρώτο φως της μέρας, αισθάνεσαι ότι είσαι σ' έναν άλλο τόπο, ακόμα κι αν δεν έχεις ξυπνήσει καλά-καλά. Ο ήλιος μπουκάρει από κάθε χαραμάδα, από κάθε γρίλια, ακόμα κι απ' τη κλειδαρότρυπα. Ανοίγοντας τη πόρτα, έχεις μπροστά σου το πέλαγος. Τόσο απλά, τόσο γενναιόδωρα. Στα δεξιά η Νάξος, στ΄ αριστερά η Αμοργός, απέναντι η Κέρος, το Κουφονήσι, η Σχοινούσα, η Ηρακλειά, που μαζί με τη Δονούσα φτιάχνουν τις Μικρές Κυκλάδες του Αιγαίου, του Θεοδωράκη, του Ελύτη: "Δώσε μου δυόσμο να μυρίσω / λουίζα και βασιλικό…"2, ζητά ο ποιητής, μα εσύ τα έχεις δίπλα σου, στη γλάστρα κοντά στο παραθύρι. Στην παραλία του Σταυρού, του μεγαλύτερου οικισμού στο νησί, η θάλασσα χρυσογάλανη και η άμμος ξανθή. Δεν το σκέφτεσαι καθόλου. Σε πέντε λεπτά βουτάς τα πόδια σου σε κρυστάλλινα νερά. Τα καΐκια γυρνούν από το ψάρεμα. Μια βάρκα γεμάτη κόσμο τραβάει για πέρα. Ρωτάς για πού. Στις πίσω παραλίες, σου λένε. Στον Κέδρο, το Λιβάδι, την Καλοταρίτισσα. Φεύγει κάθε μέρα πρωί και γυρίζει απόγευμα. Αρχίζει λοιπόν η εξερεύνηση. Έχεις πολλά να δεις. Έχεις πολλά ν΄ ακούσεις. Για τους πειρατές που κρύβονταν εδώ στα μεσαιωνικά χρόνια, μα και για την ανθράκευση των θωρηκτών Γκέμπεν και Μπερσλάου που έγινε στον Άσπρο Κάβο το 1916, κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Για τα αρχαιολογικά ευρήματα στο Βαθύ Λιμενάρι, που μαρτυρούν ότι το νησί έχει ήδη κατοικηθεί από τη Γεωμετρική εποχή. Θα μάθεις ότι οι ξένοι ναυτικοί και περιηγητές, από τον 15ο αιώνα, έλεγαν τη Δονούσα Stenosa ή Spinosa. Ότι ο Βιργίλιος την αποκαλούσε Viridem (είτε λόγω της πλούσιας βλάστησης είτε λόγω του πράσινου μαρμάρου της), αλλά από τους ντόπιους θα την ακούσεις και Δενούσα ή Ντονούσα. Θ' ακούσεις για το μύθο που λέει ότι ο Διόνυσος, όταν είδε την Αριάδνη εγκαταλειμμένη από τον Θησέα στη Νάξο, την ερωτεύθηκε και την έφερε σ' αυτόν εδώ τον τόπο για να την παρηγορήσει. Θα σου πουν για τη Φωκοσπηλιά, ιδανικό καταφύγιο για φώκιες, αλλά και μαγευτικό σπήλαιο με βυθό που δεν έχεις ξαναδεί. Για την επιβλητική Σπηλιά του Τοίχου, για την Λίμνη όπου απαγκιάζουν τα καΐκια σαν έχει φουρτούνα. Για τον Ξυλομπάτη, όπου ακούς μόνο τον άνεμο, τα γεράκια και την ανάσα σου. Εκεί απ' όπου βλέπεις, σαν θέλει ο καιρός, τη Μύκονο, την Ικαρία και την Σάμο. Θα δεις, ακόμη, στον Κέδρο το ναυαγισμένο πλοίο, απομεινάρι του Β' παγκοσμίου Πολέμου. Τη Μεσσαριά, το Μερσήνι και την Καλοταρίτισσα, τα άλλα χωριά της Δονούσας, θα τα δεις πεζοπορώντας. Μπορείς και με το αυτοκίνητο, καθώς ο δρόμος έχεις χαράξει πλέον το νησί. Αλλά το να κυκλοφορείς στη Δονούσα με αυτοκίνητο, μάλλον μοιάζει με το να πηγαίνεις το πρωί στη λαϊκή φορώντας γούνα… Ακολουθώντας το μονοπάτι μέσα απ' το βουνό που θα σε οδηγήσει στην Καλοταρίτισσα (στη βόρεια πλευρά του νησιού), θα δεις τα παλιά μεταλλεία, αλλά και πώς ριζώνουν ακόμα και στην πέτρα οι κέδροι και τα σχίνα, το θρούμπι και το δενδρολίβανο, οι συκιές, τ' αμπέλια κι οι ελιές. Η ανταμοιβή για την πεζοπορία της μιάμισης ώρας πραγματικά γενναιόδωρη: Το απομακρυσμένο χωριουδάκι, η Καλοταρίτισσα, μοιάζει να βγήκε από τη μηχανή του χρόνου. Εδώ όλη η αλήθεια της ζωής, εδώ και το καθαρό βλέμμα των ανθρώπων. Οι τρεις παραλίες με τα μικρά βότσαλα λαμποκοπούν. Ο Πάπας, το ψηλότερο βουνό του νησιού (υψ. 383μ.), γέρνει από πάνω θαρρείς για να σε προστατέψει απ' τον γαρμπή, μα και από αδιάκριτα μάτια του πολιτισμού. Για το Μερσίνη, η διαδρομή είναι μικρότερη - μισή ώρα με τα πόδια. Είναι το μοναδικό μέρος που δεν χρειάζεται να πάρεις νερό μαζί σου. Φτάνοντας στο χωριό, μια όαση σε περιμένει από ροδακινιές, συκιές, βερικοκιές, κορομηλιές… Στη μέση του πουθενά, ακούς νερό γάργαρο να τρέχει. Αναβλύζει από την καρδιά ενός αιωνόβιου πλάτανου. Διάφανο σαν κρύσταλλο σε ξεδιψά, την ώρα που κοιτάς από ψηλά την Αμοργό να χάνεται μέσα στην αχλύ του μεσημεριού. Το Λιβάδι, η χρυσαφένια παραλία κάτω από το χωριό θα σε αφήσει άφωνο. Το βράδυ, όταν το κύμα και το φεγγάρι θα μουρμουρίζουν θαλασσινές ιστορίες, ένα τραγούδι που 'χεις χρόνια ν' ακούσεις θα έρθει στο μυαλό: "…μεσ' στα μαλάματα μια νύφη ξαγρυπνά / κι έχει στ' αυτιά της κρεμασμένες τις Κυκλάδες…".3 Λίγο παραδίπλα, στον Τσίφτη ("Το κύμα"), τον Κώστα ("Ουζερί ο καπετάν Γιώργης"), τον Ηλία ("Ο Αποσπερίτης"), τον κυρ-Νίκο ("Το ηλιοβασίλεμα"), το "Μελτέμι", οι ντόπιοι θα πίνουν κρασί και θα μιλούν για την ημέρα που πέρασε, ενώ οι ξένοι θα γεύονται τα φρέσκα ψάρια και θα εύχονται η νύχτα ν' αργήσει να περάσει. Στο τέλος, θα συναντηθούν όλοι μαζί σ' ένα νησιώτικο μπάλο ή σ' ένα παλιό ρεμπέτικο. Θα μιλούν όλοι την ίδια γλώσσα, θα τραγουδούν όλοι τον ίδιο σκοπό… "Πάρτε μεράκι, φλόγα λόγο μάλαμα / πάρτε μικρό λαγούτο πάρτε μπαγλαμά / ν' αρχίσει το τραγούδι ν' ανεβεί ο πικρός καημός / να πάρει και να δώσει ο νους κι ο λογισμός".4 Γιατί "των Κυκλάδων ο χορός"5 τώρα αρχίζει… (Παραπομπές: 1. Νίκος Γκάτσος, "Τούτος ο τόπος", 2. Οδυσσέας Ελύτης, "Μικρές Κυκλάδες", 3. Μάνος Ελευθερίου, "Του κάτω κόσμου τα πουλιά", 4.Οδυσσέας Ελύτης, "Ο ήλιος ο ηλιάτορας", 5. Νίκος Γκάτσος, "Ο χορός των Κυκλάδων".